Van labels naar relaties
In het begin zochten we vooral houvast in labels en certificeringen zoals Fairtrade en bio. Waardevol, absoluut. Maar gaandeweg merkten we ook wat certificeringen ons niet noodzakelijk vertellen: wie precies achter onze koffie zit, hoe de handelsrelatie eruitziet en hoe informatie en waarde doorheen de keten bewegen.
Maar het is pas nu, zes jaar na onze eerste originereis en na heel wat ontmoetingen, gesprekken, samenwerkingen én fouten onderweg, dat ik erover dúrf schrijven.
Sommige begrippen worden zo vaak gebruikt en misbruikt dat hun betekenis stilaan vervaagt. Direct trade is er zo eentje.
Dus geen poging om hier dé definitie neer te schrijven. Wel om uit te leggen wat direct trade vandaag voor ons betekent en, belangrijker nog, hoe we dat proberen om te zetten in de praktijk.
Hoe ‘direct’ is direct trade eigenlijk?
Laten we beginnen met het woord ‘direct’. Nogal misleidend.
Wij rijden natuurlijk niet naar een koffieboer in Guatemala, laden daar een paar zakken in en brengen die mee naar Leuven. :-) Tussen koffieplant en koffiebrander gebeurt ontzettend veel. Koffiebessen worden geplukt en verwerkt. Koffie wordt gedroogd, gesorteerd en klaargemaakt voor export. Iemand organiseert die export. Iemand zorgt ervoor dat de koffie Europa binnenkomt, financiert en vervoert.
Tussen koffieplant en koffiebrander
Er zitten dus verschillende schakels tussen de boer en de koffiedrinker. De koffieketen. Helemaal ‘direct’ zal die nooit worden. En dat hoeft ook niet.
Problematisch wordt het wanneer die keten zo ondoorzichtig wordt dat niemand nog goed weet wie wat doet, welke waarde een schakel toevoegt en waar de waarde van de koffie uiteindelijk terechtkomt. Koffie kan worden samengevoegd, doorverkocht en verschillende keren van eigenaar veranderen voor hij bij een brander terechtkomt. Dat hoeft op zich niet fout te zijn. Maar hoe groter de anonimiteit onderweg, hoe moeilijker het wordt om te weten wie welke rol speelde, welke prijs betaald werd en om informatie in beide richtingen te laten stromen.
Wanneer de keten anoniem wordt
Tegelijk verliest die vaak het zicht op wat er verder met zijn koffie gebeurt. Naar welk land gaat de koffie? Wie brandt hem? Wat wordt ervoor betaald? Wat vindt de uiteindelijke klant ervan?
En omgekeerd weet de brander soms nauwelijks wie de koffie geproduceerd heeft en wie er onderweg allemaal bij betrokken was.
Veel blinde vlekken dus.
Hoera voor de good middlemen
Gaandeweg kwamen wij gelukkig ook steeds meer good middlemen tegen. Want ja, die bestaan wel degelijk.
Partners zoals This Side Up en Rebel Merchants hebben ons net mee geleerd dat een tussenpersoon de afstand tussen producent en brander niet noodzakelijk groter maakt. Hij kan die net kleiner maken.
Een goede tussenpersoon brengt mensen dichter bij elkaar
Een goede tussenpersoon kan kennis en mensen verbinden, relaties mogelijk maken, informatie door de keten laten stromen, risico dragen, koffie voorfinancieren, export en import organiseren, kwaliteit bewaken en ervoor zorgen dat koffie veilig van een berg in Ethiopië tot in ons magazijn in Leuven geraakt.
Niet minder schakels. Wel betere.
En dus zijn we koffie per koffie onze ketens gaan uitpluizen. Wie zit erin? Wat doet die? Welke waarde wordt toegevoegd? En hoe wordt de waarde van de koffie onderweg verdeeld?
Elke schakel onder de loep
Daarmee zijn we ook anders gaan kijken naar het aantal schakels. Een korte keten is niet automatisch een goede keten. En een langere keten niet automatisch een slechte. Sommige schakels proberen we eruit te halen omdat ze weinig toevoegen. Andere worden net belangrijke partners. Voor ons zit de essentie daarom steeds meer in transparantie: weten wie er in de keten zit, wat die doet en begrijpen hoe die daarvoor vergoed wordt. Pas dan kun je ook vragen stellen over hoe de waarde verdeeld wordt en of dat anders of beter kan.
En dan is er nog dat tweede woord: trade
Maar daar stopt het voor ons niet. Want er staat nog een tweede woord: trade. Handel.
Handel gaat over kwaliteit, prijs en afspraken. Over belangen die niet altijd dezelfde zijn, over risico dat ergens gedragen moet worden en dus ook over onderhandelen. En dat alles gebeurt binnen een internationale koffiemarkt waarin prijzen voortdurend bewegen. Ook die economische realiteit verdwijnt niet omdat je aan direct trade doet.
Kwaliteit blijft het vertrekpunt
Kwaliteit blijft daarbij de basis: zonder goede koffie is er op lange termijn geen gezonde handelsrelatie.
Wanneer een partnership echt betekenis krijgt
Maar handel gaat voor ons ook over continuïteit. Direct trade is geen label dat je op een koffie kunt kleven en ook geen eenmalige aankoop. Het is iets dat over jaren en oogsten groeit.
Elkaar leren kennen, begrijpen wat de ander nodig heeft en niet bij het eerste probleem afhaken. Een kleinere oogst, stijgende prijzen, logistieke problemen of een misverstand: net op die momenten krijgt een partnership betekenis. En doorheen de jaren ontstaat er ook ruimte voor iets anders: eerlijkere en wederzijdse feedback. Over kwaliteit, prijs en volumes, over wat beter kan in productie of verwerking, maar evengoed over wat wij als brander anders kunnen doen.
Luisteren in twee richtingen
Want samen aan kwaliteit werken betekent voor ons niet dat wij naar origineregio’s reizen om daar te vertellen hoe het moet. Producenten brengen hun kennis, realiteit en verwachtingen mee. Wij de onze. Net in die uitwisseling kan iets verbeteren.
Direct handelen betekent daarom dat we niet alleen onze keten kennen, maar ook relaties opbouwen met de mensen erin.
We gaan naar hen toe, proeven en evalueren samen, bespreken prijzen en volumes, maken afspraken en zoeken oplossingen wanneer het anders loopt dan gepland.
Ook wij zijn maar één schakel
En vervolgens moeten we diezelfde lijn doortrekken tot hier. Want ook wij zijn een schakel in die keten. En daar hoort verantwoordelijkheid bij.
Transparantie stopt niet aan onze branderij
We kunnen producenten opzoeken, langdurige relaties uitbouwen en onze ketens transparanter maken. Maar als we als branderij vervolgens alleen de koffie verkopen en verder zwijgen over wat erachter zit, verliest direct trade voor ons zijn betekenis.
En verderop in de keten? Daar zit jij
Verderop in die keten zit jij.
Ook naar jullie toe willen we die anonimiteit doorbreken. Door te vertellen waar jullie koffie vandaan komt, wie eraan gewerkt heeft en welke keuzes onderweg gemaakt worden. En door jullie vragen, reacties en feedback opnieuw mee te nemen wanneer we met onze partners en producenten rond de tafel zitten.
Van producent tot koffiedrinker
Misschien is dat uiteindelijk de grootste kracht van direct trade: de keten de-anonimiseren.
De producent krijgt meer zicht op waar zijn koffie terechtkomt. Wij weten van wie we onze koffie kopen. En jullie weten niet alleen uit welk land de koffie in jullie kop komt, maar ook wie erachter zit.
Als iedereen elkaar beter leert kennen
Dat verandert iets. Er ontstaat ruimte voor begrip, vertrouwen en feedback. Voor relaties die verder gaan dan één aankoop of één oogst. En uiteindelijk ook voor betere koffie, omdat kwaliteit iets wordt waar je samen aan kunt werken.
En hoe zit dat dan met decaf?
En dan zijn er koffies waarvoor dit net iets complexer wordt. Decaf bijvoorbeeld.
Cafeïnevrije koffie heeft per definitie een extra stap nodig. Voor wij de koffie kunnen branden, moet iemand de cafeïne eruit halen. Lange tijd betekende dat voor ons ook extra afstand: een koffie waarvan we de oorsprong minder goed kenden, met een extra verwerking ergens onderweg.
Decaf met een extra blinde vlek
Daardoor wordt decaf vaak ook anders verhandeld. Je koopt bijvoorbeeld een ‘bio Colombia decaf’ of een ‘CO₂ decaf’, maar weet daarom nog niet noodzakelijk wie de koffie geteeld heeft, van welke coöperatie hij komt of hoe de keten vóór het decafeïneren eruitzag.
Eigenlijk een vreemde paradox: we weten dan wel hoe de cafeïne uit de koffie gehaald werd, maar veel minder goed wie de koffie ervoor geteeld heeft.
Dat wilden we anders.
Van Maya Ixil tot Leuven: onze nieuwe decaf
Daarom vertrekken we voor onze nieuwe decaf vanuit Guatemala, bij Maya Ixil, een coöperatie van koffieproducenten in het bergachtige Quiché. We kennen hen al langer, bezochten hen meermaals en werken vandaag ook met hun koffie voor onze Powerful Peter. Voor onze decaf kiezen we een ander lot: Xeputul.
Eerst de koffie. Dan pas het decafeïneren.
Via onze vaste partners reist de koffie naar Duitsland, waar de groene koffie met de CO₂-methode wordt gedecafeïneerd (bedrijf met de naam CR3). En ook die stap is voor ons niet langer anoniem: we weten waar en door wie onze koffie gedecafeïneerd wordt.
Bij deze methode wordt CO₂ onder hoge druk gebruikt om de cafeïne selectief uit de groene koffiebonen te halen. Er worden dus geen klassieke chemische oplosmiddelen zoals methyleenchloride of ethylacetaat gebruikt. De methode is erop gericht zoveel mogelijk van het oorspronkelijke karakter van de koffie te behouden. Voor ons belangrijk, want ook bij decaf blijft kwaliteit het vertrekpunt.
Pas daarna komt de koffie naar Leuven, waar wij hem branden.
De hele weg in beeld
Het decafeïneren blijft dus een extra en noodzakelijke stap. Maar voor het eerst vertrekt onze decafketen niet van een beschikbare ‘bio decaf’ waarvan we de producenten nauwelijks kennen. Ze vertrekt bij de koffie zelf: bij Maya Ixil en Xeputul.
Van daaruit kennen we de weg: wie de koffie produceert en verwerkt, wie hem exporteert en importeert, waar hij gedecafeïneerd wordt en welke rol elke partner daarin speelt.
Onze decaf verliest daarmee eindelijk zijn anonimiteit.
En misschien is dat wel het mooiste concrete voorbeeld van wat direct trade voor ons vandaag betekent.
Niet omdat er geen tussenpersonen meer zijn. Wel omdat we weten wie er in de keten zit, wat ze doen en waarom ze ertoe doen.
Niet alleen directe handel. Maar direct handelen.
